Net-billing w pigułce: jak dziś rozliczana jest fotowoltaika?

Prosumenci w Polsce rozliczali się dotąd na dwa zupełnie różne sposoby. Najpierw obowiązywał net-metering, czyli opusty. Potem wszedł net-billing, w którym nadwyżka energii jest sprzedawana po cenach rynkowych, a jej wartość trafia na depozyt prosumencki.

Zmiana była dla rynku bolesna, choć nie bezowocna. Jednocześnie wymusiła jednak trzy rzeczy, które dziś decydują o opłacalności: autokonsumpcję, elastyczność oraz magazynowanie energii. Dobrze zaprojektowany układ potrafi więc dziś działać lepiej niż przewymiarowana instalacja z czasów opustów.

Net-metering, czyli opusty

W systemie opustów energię rozliczano metrycznie: kilowatogodzina za kilowatogodzinę. W praktyce działało to jak wirtualny magazyn - oddawałeś nadwyżkę do sieci i odbierałeś ją później, tyle że z potrąceniem. Do 10 kWp operator potrącał 20% energii oddanej, a powyżej 10 kWp potrącenie wynosiło 30%.

W praktyce liczyło się roczne zużycie, dobierało moc paneli pod tę liczbę - często z zapasem - i rachunki spadały bardzo mocno. Bilansowała się bowiem nie tylko energia czynna, ale w dużej mierze również koszty dystrybucji. Zostawały głównie opłaty stałe.

Dlaczego opusty rozjechały sieć

Net-metering miał jedną wadę wbudowaną w konstrukcję: zachęcał do produkcji energii wtedy, gdy obiekt jej nie zużywa, a do odbioru wtedy, gdy fotowoltaika nie pracuje. Przy masowym wzroście liczby instalacji w środku dnia pojawiała się zatem ogromna nadwyżka, a wieczorem i zimą wszyscy odbierali z wirtualnego magazynu naraz.

W sieci niskiego napięcia dawało to konkretne skutki: lokalne wzrosty napięcia, wyłączanie falowników przez zabezpieczenie nadnapięciowe oraz przeciążenia infrastruktury, która historycznie była projektowana pod pobór, a nie pod masowe oddawanie. To nie była kwestia tego, czy operator chce przyjąć energię, tylko realnych ograniczeń sieci i transformatorów w danej okolicy.

W net-billingu nie ma już wymiany kilowatogodzina za kilowatogodzinę. Nadwyżka energii jest sprzedawana, a jej wartość - wyrażona w złotówkach - trafia do depozytu prosumenckiego. Sieć przestaje więc być wirtualną baterią kilowatogodzin, a staje się rynkiem, na którym liczy się wartość energii w czasie.

Czego depozyt nie obniży

To właśnie tutaj najczęściej pojawia się rozczarowanie. Depozyt pokrywa wartość energii czynnej, natomiast nie pokrywa opłat dystrybucyjnych ani opłat stałych. Rachunek nigdy zatem nie spadnie do zera, nawet przy bardzo dużej produkcji i pustym zużyciu.

Ważność depozytu

W praktyce środki na depozycie mają ograniczoną ważność i po roku niewykorzystana część przepada. Część nadwyżki podlega jednak zwrotowi w gotówce, w granicach określonych przepisami. Szczegóły reguluje ustawa o odnawialnych źródłach energii, a zasady bywają aktualizowane, więc warto sprawdzać stan prawny przed decyzją.

Żeby zmiana nie była szokiem, net-billing wprowadzono etapami. Najpierw rozliczano nadwyżki według cen uśrednionych, a docelowo według cen z konkretnych okresów rozliczeniowych. Model uśredniony był przy tym mniej dynamiczny, więc łatwiejszy do zrozumienia, natomiast gorzej oddawał realną wartość energii.

Na początku wiele osób uznało net-billing za opłacalny, ponieważ ceny energii na rynku były wówczas wysokie. Zbiegło się to bowiem z silnym wzrostem cen energii w całej Europie. Później rynek się uspokoił i pojawił się klasyczny konflikt oczekiwań: w rozliczeniu miesięcznym cena sprzedaży energii z fotowoltaiki bywała nawet kilkukrotnie niższa niż cena zakupu.

Wtedy zaczęło się zatem prawdziwe uczenie rynku. Okazało się, że bez autokonsumpcji i elastyczności samą fotowoltaiką nie da się już dociągnąć rachunku tam, gdzie był na opustach.

To jest punkt, w którym najczęściej dochodzi do nieporozumienia. W net-billingu dwie strony rozliczenia działają bowiem według zupełnie różnych cenników i tylko jedna z nich zmienia się co godzinę.

Nadwyżkę sprzedajesz po RCE, czyli rynkowej cenie energii wyznaczanej osobno dla każdego kwadransa doby - rynek przeszedł bowiem z okresów godzinowych na piętnastominutowe. Energię kupujesz natomiast po stawce z taryfy swojego sprzedawcy, zatwierdzonej przez Urząd Regulacji Energetyki. Ta stawka jest taka sama o dwunastej i o dwudziestej - chyba że masz taryfę strefową albo taryfę dynamiczną.

Skąd bierze się realna strata

Nie z tego, że wieczorem prąd nagle drożeje, bo w standardowej taryfie nie drożeje. Problem polega na czymś innym: oddajesz energię w godzinach, w których rynek płaci najmniej, a kupujesz ją po pełnej stawce taryfowej razem z dystrybucją. Różnica między tymi dwiema liczbami bywa kilkukrotna i to właśnie ona zjada opłacalność.

Kiedy w systemie jest dużo energii ze słońca i wiatru, a zapotrzebowanie jest umiarkowane, RCE spada. Gdy źródła odnawialne nie produkują, RCE rośnie - tyle że wtedy Twoja instalacja też już nie produkuje, więc na tych wysokich cenach nie zarabiasz.

Taryfy dynamiczne - jedyny przypadek, gdy zakup też jest godzinowy

Istnieją taryfy, w których cena zakupu zmienia się razem z rynkiem, w tych samych okresach co RCE. Wtedy tanie południe działa w obie strony, natomiast wieczorny szczyt faktycznie kosztuje więcej. To jednak osobny produkt, który wybiera się świadomie, a domyślnie go nie masz. W taryfie strefowej cena zmienia się z kolei tylko między strefami, według harmonogramu, a nie według rynku.

Ujemne ceny - co oznaczają w praktyce

Zdarzają się również kwadranse, w których RCE schodzi poniżej zera. Prosument nie dopłaca wtedy do energii oddanej do sieci, natomiast ta energia ma dla niego wartość zerową. Innymi słowy: oddajesz ją za darmo. Kluczowe staje się więc, żeby ją zużyć albo zmagazynować, zamiast wypychać do sieci.

Im krótszy okres rozliczeniowy, tym większe znaczenie ma moment. W ciągu doby jest bowiem 96 kwadransów i różnica między najtańszym a najdroższym potrafi być wielokrotna.

Dokładnie z tego powodu liczenie instalacji wyłącznie po kilowatopikach przestało być dobrym pomysłem. Liczba kWp mówi bowiem, ile energii wyprodukujesz, ale nic nie mówi o tym, ile ta energia będzie warta w godzinie, w której powstanie.

Skoro cena sprzedaży zmienia się co kwadrans, a cena zakupu stoi w miejscu, to moment oddania energii przestaje być przypadkiem i staje się decyzją. Dokładnie na tym polega praca dobrze ustawionego systemu zarządzania energią.

Magazyn zbiera energię wtedy, gdy rynek płaci za nią najmniej, a oddaje ją do sieci w kwadransach o najwyższym RCE. Ty w tym czasie kupujesz energię po jednej, niezmiennej stawce taryfowej. W efekcie jedna kilowatogodzina sprzedana w najdroższym momencie doby potrafi mieć wartość dwóch lub więcej kilowatogodzin, które później odbierzesz z depozytu prosumenckiego.

Dlaczego to w ogóle działa

Ponieważ w net-billingu depozyt jest kwotą, a nie zapasem kilowatogodzin. Jeżeli więc zbierzesz go w drogich kwadransach, a wydasz na energię kupowaną po stałej stawce, ta sama złotówka kupi Ci więcej energii, niż odpowiadało jej w momencie sprzedaży. Opusty czegoś takiego nie pozwalały zrobić, bo tam wymiana była sztywna: kilowatogodzina za kilowatogodzinę, z potrąceniem.

Czego to wymaga

Przede wszystkim magazynu o rozsądnej mocy oraz EMS, który zna taryfę, widzi ceny i potrafi zaplanować dobę z wyprzedzeniem. Sam magazyn sterowany prostą regułą „ładuj z nadwyżki, rozładowuj przy poborze” tego nie zrobi, ponieważ nie rozróżnia kwadransa taniego od drogiego.

Nowy system wymusił przede wszystkim rozwój rozwiązań, które realnie poprawiają działanie całej instalacji. Paradoksalnie więc układ zbudowany dziś potrafi dawać większą niezależność niż przewymiarowana instalacja sprzed lat, mimo mniej korzystnych zasad rozliczeń.

W dobrze zaprojektowanym układzie nie musisz budować ogromnej instalacji tylko po to, żeby nabić kilowatogodziny do wirtualnego magazynu. Zamiast tego korzystasz z energii z paneli w dzień, z magazynu wieczorem i w szczycie, a zimą ładujesz w tańszych oknach taryfy, jeśli masz taryfę strefową.

W net-meteringu najlepiej działało powiększanie instalacji pod roczne zużycie. W net-billingu ta sama strategia prowadzi natomiast do sytuacji, w której w południe oddajesz dużo energii po najniższych cenach rynkowych, a wieczorem odkupujesz ją po pełnej stawce taryfowej. Kolejność myślenia trzeba zatem odwrócić.

Pytania, które wracają w rozmowach najczęściej. Odpowiedzi są celowo krótkie, ponieważ szczegóły zależą od taryfy, zużycia i konkretnego rozliczenia.